11. Sınıf Tarih 1. Dönem 1. Yazılı Senaryo 1 Soruları ve Cevapları

1683'teki II. Viyana Kuşatması'nın başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından Avusturya, Lehistan ve Venedik 1684'te Kutsal İttifak'ı kurdu; Rusya da sonradan bu ittifaka katıldı. Uzun savaşlar 1699 Karlofça Antlaşması ile sona erdi. Antlaşmaya göre:

a) Karlofça Antlaşması'nın Osmanlı Devleti'nin Avrupa'daki askerî ve siyasi konumuna etkisini değerlendiriniz.

b) Osmanlı'nın birden çok devletle aynı anda savaşmak zorunda kalmasının bu sonuçtaki rolünü açıklayınız.

c) Bu antlaşmanın Osmanlı yöneticilerini Avrupa'ya bakış açısı bakımından nasıl etkilemiş olabileceğini yorumlayınız.

1718 Pasarofça Antlaşması'nın ardından Osmanlı'da 1730'a kadar süren dönem Lale Devri olarak adlandırılır. Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa bu dönemde savaştan çok barışa ve diplomasiye önem verdi. 1720-1721'de Yirmisekiz Mehmed Çelebi elçi olarak Paris'e gönderildi; döndüğünde Fransa'daki saray, bahçe, fabrika ve kurumları anlatan bir sefaretname yazdı.

a) Pasarofça Antlaşması'nı dikkate alarak Lale Devri'nde barış politikasının neden tercih edildiğini açıklayınız.

b) Paris'e elçi gönderilmesini Osmanlı'nın Avrupa'ya yaklaşımındaki değişim bakımından yorumlayınız.

c) Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin sefaretnamesinin devlet ve toplum hayatındaki yeniliklere olası etkisini tarihsel bağlamda değerlendiriniz.

İbrahim Müteferrika ve Said Efendi'nin girişimiyle İstanbul'da bir matbaa kuruldu. Şeyhülislamın fetvası ve padişahın izniyle dinî olmayan kitapların basılmasına izin verildi. Matbaada basılan ilk kitap 1729'da yayımlanan Vankulu Lügati'dir.

a) Matbaanın kurulmasının Lale Devri'ndeki yenilikçi yönelimle ilişkisini açıklayınız.

b) Basım izninin dinî olmayan kitaplarla sınırlandırılmasının nedenini dönemin toplumsal koşulları açısından yorumlayınız.

c) Matbaanın o dönemde bilgi üretimine ve yayılmasına etkisini değerlendiriniz; bu etkinin neden sınırlı kalmış olabileceğini açıklayınız.

1 Kasım 1755'teki Lizbon depremi, ardından gelen dev dalgalar ve yangınlarla şehrin büyük bölümünü yıktı. 22 Mayıs 1766'daki İstanbul depremi ise surlar, camiler ve Kapalıçarşı dâhil birçok yapıda ağır hasara yol açtı; Fatih Camii de zarar gördü.

a) İki depremi yol açtığı fiziksel yıkımın boyutu ve yıkımı artıran etkenler bakımından karşılaştırınız.

b) Her iki şehirde de depremlerden sonra devletin yeniden inşa çalışmalarını yürütmesinin devlet ve toplum için önemini açıklayınız.

c) Her iki olayda da ölü sayılarıyla ilgili kaynakların farklı bilgiler vermesi, bir tarihçinin bu verilere nasıl yaklaşması gerektiğini nasıl gösterir?

1755 Lizbon depremi Avrupa'da düşünce tartışmalarına yol açtı. Voltaire, “Her şey en iyisi için düzenlenmiştir.” anlayışına karşı çıkarak bu felaket üzerine eser yazdı. Immanuel Kant ise depremleri doğal nedenlerle açıklamaya çalışan yazılar kaleme aldı. Portekiz'de yönetim, bir anketle kilise bölgelerinden depremin etkilerine dair bilgi topladı. 1766 İstanbul depreminden sonra ise halkın dua edip tövbeye yönelmesi kaynaklara yansıdı; devlet aynı zamanda hasarı tespit ettirip büyük onarım işlerini başlattı.

a) İki depremin ardından ortaya çıkan düşünce ve tepkileri karşılaştırınız.

b) Lizbon depreminin Avrupa'da doğa olaylarına bakışa etkisini Aydınlanma düşüncesiyle ilişkilendirerek açıklayınız.

c) Osmanlı toplumunda dinî tepkiler ile devletin onarım çalışmalarının birlikte görülmesini değerlendiriniz.

Lizbon'da depremden sonra bakan Sebastião de Carvalho e Melo (sonradan Pombal Markisi) yönetiminde şehrin merkezi düzenli bir planla yeniden kuruldu: Sokaklar genişletildi, yapılarda sarsıntıya dayanıklı ahşap kafes sistemi kullanıldı. İstanbul'da ise III. Mustafa döneminde onarımlar yapıldı; deprem sonrası Fatih Camii büyük ölçüde yeniden inşa edildi, surlar ve Kapalıçarşı onarıldı.

a) İki şehirdeki yeniden yapılanmayı yöntemleri ve amaçları bakımından karşılaştırınız.

b) Lizbon'daki uygulamanın neden modern şehircilik ve afet önlemleri açısından önemli görüldüğünü açıklayınız.

c) Bu iki deneyimden günümüzde deprem riski taşıyan bir şehir için çıkarılabilecek iki ders yazınız.