11. Sınıf Tarih 1. Dönem 1. Yazılı Senaryo 3 Soruları ve Cevapları

Aşağıda iki antlaşmaya ilişkin bilgiler verilmiştir.

Belgrad Antlaşması'nın ardından 1740'ta Fransa'ya verilen kapitülasyonlar sürekli hâle getirildi.

a) İki antlaşmayı Osmanlı'nın kazanç ve kayıpları bakımından karşılaştırınız.

b) Belgrad Antlaşması'nın Osmanlı'nın 18. yüzyıldaki durumunu toparlama açısından önemini değerlendiriniz.

c) Fransa'nın aracılığı ile 1740 kapitülasyonları arasındaki ilişkiyi kurarak bu gelişmenin Osmanlı ekonomisi için uzun vadeli sonucunu yorumlayınız.

1683'teki II. Viyana Kuşatması'nın başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından Avusturya, Lehistan ve Venedik 1684'te Kutsal İttifak'ı kurdu; Rusya da sonradan bu ittifaka katıldı. Uzun savaşlar 1699 Karlofça Antlaşması ile sona erdi. Antlaşmaya göre:

a) Karlofça Antlaşması'nın Osmanlı Devleti'nin Avrupa'daki askerî ve siyasi konumuna etkisini değerlendiriniz.

b) Osmanlı'nın birden çok devletle aynı anda savaşmak zorunda kalmasının bu sonuçtaki rolünü açıklayınız.

c) Bu antlaşmanın Osmanlı yöneticilerini Avrupa'ya bakış açısı bakımından nasıl etkilemiş olabileceğini yorumlayınız.

Lale Devri hakkında iki farklı değerlendirme aşağıdadır.

Değerlendirme A: Lale Devri; matbaa, tercüme faaliyetleri, kütüphaneler ve çiçek aşısı gibi gelişmelerle kültürel bir yenilik dönemidir.

Değerlendirme B: Lale Devri, sarayda ve seçkinler arasında lüks harcamaların arttığı, halkın geçim sıkıntısı çektiği bir dönemdir.

Bu dönem, 1730'da Patrona Halil İsyanı ile sona erdi. İsyan sonucunda Damat İbrahim Paşa öldürüldü, III. Ahmed tahttan indirildi ve I. Mahmud tahta çıktı.

a) A ve B değerlendirmelerinin dayandığı farklı bakış açılarını açıklayınız.

b) Patrona Halil İsyanı'nın nedenlerini toplumsal ve siyasi açıdan değerlendiriniz.

c) Bir tarihçinin Lale Devri'ni yalnızca A veya yalnızca B ile açıklamasının neden eksik olacağını yorumlayınız.

1718 Pasarofça Antlaşması'nın ardından Osmanlı'da 1730'a kadar süren dönem Lale Devri olarak adlandırılır. Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa bu dönemde savaştan çok barışa ve diplomasiye önem verdi. 1720-1721'de Yirmisekiz Mehmed Çelebi elçi olarak Paris'e gönderildi; döndüğünde Fransa'daki saray, bahçe, fabrika ve kurumları anlatan bir sefaretname yazdı.

a) Pasarofça Antlaşması'nı dikkate alarak Lale Devri'nde barış politikasının neden tercih edildiğini açıklayınız.

b) Paris'e elçi gönderilmesini Osmanlı'nın Avrupa'ya yaklaşımındaki değişim bakımından yorumlayınız.

c) Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin sefaretnamesinin devlet ve toplum hayatındaki yeniliklere olası etkisini tarihsel bağlamda değerlendiriniz.

Lizbon'da depremden sonra bakan Sebastião de Carvalho e Melo (sonradan Pombal Markisi) yönetiminde şehrin merkezi düzenli bir planla yeniden kuruldu: Sokaklar genişletildi, yapılarda sarsıntıya dayanıklı ahşap kafes sistemi kullanıldı. İstanbul'da ise III. Mustafa döneminde onarımlar yapıldı; deprem sonrası Fatih Camii büyük ölçüde yeniden inşa edildi, surlar ve Kapalıçarşı onarıldı.

a) İki şehirdeki yeniden yapılanmayı yöntemleri ve amaçları bakımından karşılaştırınız.

b) Lizbon'daki uygulamanın neden modern şehircilik ve afet önlemleri açısından önemli görüldüğünü açıklayınız.

c) Bu iki deneyimden günümüzde deprem riski taşıyan bir şehir için çıkarılabilecek iki ders yazınız.

1 Kasım 1755'teki Lizbon depremi, ardından gelen dev dalgalar ve yangınlarla şehrin büyük bölümünü yıktı. 22 Mayıs 1766'daki İstanbul depremi ise surlar, camiler ve Kapalıçarşı dâhil birçok yapıda ağır hasara yol açtı; Fatih Camii de zarar gördü.

a) İki depremi yol açtığı fiziksel yıkımın boyutu ve yıkımı artıran etkenler bakımından karşılaştırınız.

b) Her iki şehirde de depremlerden sonra devletin yeniden inşa çalışmalarını yürütmesinin devlet ve toplum için önemini açıklayınız.

c) Her iki olayda da ölü sayılarıyla ilgili kaynakların farklı bilgiler vermesi, bir tarihçinin bu verilere nasıl yaklaşması gerektiğini nasıl gösterir?

1755 Lizbon depremi Avrupa'da düşünce tartışmalarına yol açtı. Voltaire, “Her şey en iyisi için düzenlenmiştir.” anlayışına karşı çıkarak bu felaket üzerine eser yazdı. Immanuel Kant ise depremleri doğal nedenlerle açıklamaya çalışan yazılar kaleme aldı. Portekiz'de yönetim, bir anketle kilise bölgelerinden depremin etkilerine dair bilgi topladı. 1766 İstanbul depreminden sonra ise halkın dua edip tövbeye yönelmesi kaynaklara yansıdı; devlet aynı zamanda hasarı tespit ettirip büyük onarım işlerini başlattı.

a) İki depremin ardından ortaya çıkan düşünce ve tepkileri karşılaştırınız.

b) Lizbon depreminin Avrupa'da doğa olaylarına bakışa etkisini Aydınlanma düşüncesiyle ilişkilendirerek açıklayınız.

c) Osmanlı toplumunda dinî tepkiler ile devletin onarım çalışmalarının birlikte görülmesini değerlendiriniz.